Trong chương trình Toán 11 KNTT, đạo hàm không chỉ là các công thức khô khan mà còn mô tả chính xác các hiện tượng vật lý như sự rung động của sợi dây hay chuyển động của các hạt. Giải bài 9.12 trang 94 yêu cầu chúng ta tìm vận tốc tức thời và vận tốc cực đại từ phương trình vị trí cho trước. Đây là dạng bài tập điển hình kết hợp giữa đạo hàm hàm hợp lượng giác và việc đánh giá giá trị lớn nhất của hàm số.
Chuyển động của một hạt trên một dây rung được cho bởi s(t) = 12 + 0,5sin(4πt), trong đó s tính bằng centimét và t tính bằng giây. Tính vận tốc của hạt sau t giây. Vận tốc cực đại của hạt là bao nhiêu ?
Để giải quyết bài toán này, chúng ta cần vận dụng các kiến thức cốt lõi sau:
Ý nghĩa vật lý của đạo hàm
Vận tốc tức thời $v(t)$ là đạo hàm của phương trình vị trí $s(t)$ theo thời gian:
Công thức đạo hàm hàm hợp lượng giác
Cho $u$ là một hàm của $t$, ta có:
Đánh giá giá trị hàm lượng giác
Với mọi giá trị của $\alpha$, hàm cosin luôn nằm trong đoạn:
Vận tốc của hạt sau t giây là:
v(t) = s'(t) = 0,5.(4πt)'.cos(4πt) = 2πcos(4πt) (m/s).
Vì –1 ≤ cos(4πt) ≤ 1 ⇔ –2π ≤ 2πcos(4πt) ≤ 2π ⇔ –2π ≤ v(t) ≤ 2π với mọi t.
Vì vậy, vận tốc cực đại của hạt là 2π cm/s.
Qua bài giải bài 9.12 trang 94 Toán 11 tập 2 Kết nối tri thức, các em cần ghi nhớ:
Hàm hợp: Luôn nhớ nhân thêm $u'$ khi tính đạo hàm của $\sin(at + b)$. Ở đây lỗi phổ biến nhất là quên nhân thêm $4\pi$.
Đơn vị: Trong bài này $s$ tính bằng $cm$, nên vận tốc phải là $cm/s$. Hãy cẩn thận tránh nhầm lẫn với $m/s$.
Vận tốc cực đại: Trong dao động điều hòa, vận tốc cực đại luôn bằng tích của biên độ dao động với tần số góc ($v_{max} = A\omega$). Ở bài này $A = 0,5$ và $\omega = 4\pi$.
• Xem thêm:
Bài 9.8 trang 94 Toán 11 Tập 2 Kết nối tri thức: Tính đạo hàm của các hàm số sau: a) y = xsin2x;...
Bài 9.9 trang 94 Toán 11 Tập 2 Kết nối tri thức: Tính đạo hàm các hàm số sau: a) y = 2x(3 - x)...