Hóa trị là gì? Quy tắc, cách tính hóa trị và bảng hóa trị nguyên tố (Hóa 8 bài 10)

Bài viết này sẽ hệ thống hóa các kiến thức quan trọng nhất: Hóa trị là gì? Quy tắc, cách tính hóa trị của nguyên tố và nhóm nguyên tử, cùng với bảng hóa trị của một số nguyên tố phổ biến.

1. Hóa trị là gì và cách xác định?

a) Hóa trị của nguyên tố

• Định nghĩa: Hóa trị là con số biểu thị khả năng liên kết của nguyên tử nguyên tố này với nguyên tử nguyên tố khác.

• Quy ước:

  • Hóa trị của Hiđro (H) được quy ước là I (một đơn vị).

  • Hóa trị của Oxi (O) được quy ước là II (hai đơn vị).

• Cách xác định:

  • Hóa trị của một nguyên tố trong hợp chất với Hiđro bằng số nguyên tử Hiđro liên kết với một nguyên tử nguyên tố đó.

  • Ví dụ: Trong phân tử $HCl$, 1 nguyên tử $Cl$ liên kết với 1 nguyên tử $H$, nên $Cl$ có hóa trị I. Trong H2​O, 1 nguyên tử $O$ liên kết với 2 nguyên tử $H$, nên $O$ có hóa trị II.

  • Tương tự với Oxi: Trong K₂​O, 2 nguyên tử $K$ liên kết với 1 nguyên tử $O$ (hóa trị II), nên $K$ có hóa trị I.

b) Hóa trị của nhóm nguyên tử

• Hóa trị của một nhóm nguyên tử cũng được xác định tương tự như đối với nguyên tố. Ta coi nhóm nguyên tử như một nguyên tố bất kỳ.

• Ví dụ: Trong H₂​SO₄​, nhóm SO₄​ liên kết với 2 nguyên tử $H$, nên nhóm SO₄​ có hóa trị II.

2. Quy tắc và cách tính hóa trị của nguyên tố

a) Quy tắc hóa trị

• Với công thức hóa học của hợp chất tạo bởi hai nguyên tố $A$ (hóa trị $a$) và $B$ (hóa trị $b$) là A_x​B_y​, ta có: $x\cdot a=y\cdot b$

• Tích của chỉ số và hóa trị của nguyên tố này bằng tích của chỉ số và hóa trị của nguyên tố kia.

b) Cách tính hóa trị của một nguyên tố

Nếu biết hóa trị của một nguyên tố và công thức hóa học, ta có thể dễ dàng tính hóa trị của nguyên tố còn lại.

• Ví dụ: Tính hóa trị của $Fe$ trong hợp chất FeCl₃​, biết $Cl$ có hóa trị I.

  • Gọi hóa trị của $Fe$ là $a$.

  • Áp dụng quy tắc hóa trị: $a\cdot 1=I\cdot 3⟹a=III$.

  • Vậy, $Fe$ trong hợp chất này có hóa trị III.

c) Cách lập công thức hóa học theo hóa trị

• Ví dụ 1: Lập công thức hóa học của hợp chất tạo bởi Lưu huỳnh (S) hóa trị VI và Oxi (O) hóa trị II.

  • Gọi công thức tổng quát là S_x​O_y​.

  • Áp dụng quy tắc hóa trị: $x\cdot VI=y\cdot II$.

  • Lập tỉ lệ: ​.

  • Chọn $x=1,y=3$. Công thức hóa học là SO₃​.

• Ví dụ 2: Lập công thức hóa học của hợp chất tạo bởi Kali (K) hóa trị I và nhóm SO₄ hóa trị II

  Gọi công thức tổng quát: K_x(SO₄)_y

  Theo quy tắc hóa trị: x.I = y.II

  - Lập tỉ lệ: 

  Chọn x=2, y=1. Công thức hóa học của hợp chất: K₂SO₄

3. Bảng hóa trị của một số nguyên tố và nhóm nguyên tử

a) Bảng hóa trị của một số nguyên tố phổ biến

b) Bảng hóa trị của một số nhóm nguyên tử phổ biến